Zehra Eğitim ve Kültür Derneği

Bediüzzaman, 1293 tarihinde Bitlis vilayeti Hizan kazası Isparit nahiyesine tabi Nurs karyesinde tevellüd etmiştir. Pederi Mirza namında bir zattır. Dokuz sene hayat-ı tufuliyetini aşiyane-i pederde imrar ettikten sonra, tahsile başlar.

Büyük kardeşi Molla Abdullah nezdinde üç sene kadar Kürdistan'da cari olan usûl dairesinde emsali gibi nahiv ve sarfın mebadisini Hallü 'l-Meakid*e kadar mutavassıt bir derecede (yani İstanbul usûlünce İzhar' \) tahsil ettikten sonra biraderinden ayrılır.

Kürdistan'da talebe-i ulûm istedikleri zaman, diledikleri hocanın nezdi-ne gidip arzu ettikleri kitabı tederrüs ederler. Yani; talebe hocanın arzusuna tabi olmayıp, bilakis hoca talebenin reyine tabidir. Bediüzzaman da bu usûle tabi olarak Siirt'e azimet eyledi.

Siirt'te Molla Fethullah* Medresesinde de iki ay tahsil ile meşgul olduktan sonra Siirt'i terkle Müküs'te bulunan Medrese-i Emiri'l-Hasan Veli'nin müderrisi olan Molla Abdülkerim Efendinin nezdine giderek o zattan iki ay kadar ahz-ı feyz ettikten sonra Vastan'a azimet eyledi. Vastan'da tahsil ile meşgul olmayıp yalnız bir ay kadar tebdil-i hava için ikametten sonra Ba-yazıt'a3 tevcih-i hareket eyledi. İşte hakiki tahsilinin başlangıcı bu tarihten itibar olunur. said-nursi_37

Bayezıt'ta, şeyh Muhammed Celâli* nezdinde üç ay kadar tahsil etmiştir. Fakat, bu tahsil gayet garip görünür. Çünkü üç ay zarfında Kürdistan usûlüyle Molla Cami*den ikmal-i nusah etti. Yani her kitaptan bir veya iki ders, en nihayet on ders kadar tederrüs; mütebakisini terk eyledi. Hocası Şeyh Muhammed Celâli Hazretleri bu halden hoşlanmayarak itirazda bulunmuş ise de, Bediüzzaman cevabında: "Hocam! Bu kadar kitabı, bu kadar ulûmu okuyup anlamak iktidarına malik değilim. Yalnız, bu kitablar neden bahsettiklerini anlayayım da sonra tab'ıma muvafık olanlara çalışacağım." dedi. Fakat maksad-ı aslî medrese usûlünde bir teceddüd, bir garabet göstermek ve bunca havaşi ve şuruhla izaa-i vakit etmemekti. O suretle, üç ayda yirmi senelik usûlce tahsil edilen kitapları okuyup ikmal-i nusah ettikten sonra, hocasının: "Nasıl ve hangi ilim hoşuna gitti" sualine cevaben: "Bu ilimleri birbirinden tefrik edemiyorum. Ya hepsini bilirim veyahut hiçbirisini bilmem." dedi.

O zaman, her eline aldığı kitabı anlar ve mütemadiyen mütalâa ile vaktini geçirirdi. O derece ilme dalmıştı ki, hayat-ı zahiriye ile hiç alâkadar görünmezdi. Sorulan her ilmî suale derhal ve bilâ-tereddüd cevap verirdi. Fakat bizzat kendisi de bu anlayışın hakikate ve sair ulemanın anlayışına muvafık olup olmadığını hakkında şüpheye düşerek Kürd ulemasından mümtaz simalarla mülâkat ve şüphesini izale ile teberrüken bir iki ders teder-rüs etmeğe karar verdi. Hocasından mezuniyet alarak Bitlis'e müteveccihen hareket eyledi. Fakat yolda caddeleri takip etmezdi. Dağlarda bayırlarda geze dolaşa üç ay sonra Bitlis'e vasıl oldu. Omuzunda bir posteki, derviş-i seyyah kıyafetinde şeyh Emin Efendinin tekyesine gidip iki gün dersinde bulundu. şeyh Emin Efendi, Bediüzzaman'a kisve-i ilmiye giydirmek teklişnde bulunduysa da, Bediüzzaman: (O vakit, sinn-i buluğa vasıl olmamış olduğundan, kendisine muhterem bir müderris kıyafetini yakıştırmadı. Çünkü Kürdistan'da kisve-i ilmiye müderrise mahsustur. Talebe sarığı saramaz.) "Ben çocuğum. Nasıl hoca olurum?" diye şeyh Emin Efendinin teklişni reddeyledi. Ve sekiz-dokuz ay evvel şirvan'da terk ettiği büyük kardeşinin nezdine gitti.

Kardeşi Molla Abdullah*, Bediüzzaman'a hitaben: "Said! Ben şerh-i şemsî*yi okudum, ikmal ettim. Sen ne okudun?"

Bediüzzaman: "Seksen kitabı okudum." Molla Abdullah: "Ne demek?"

Bediüzzaman: "İkmal-i nusah ettim ve sıranızda dahil olmayan birçok kitabları da okudum."

Molla Abdullah: "Öyleyse seni imtihan ederim." Bediüzzaman: "Hazırım. Her ne sorarsan sor?"

Molla Abdullah, Bediüzzaman'ı imtihan ederek kifayet-i ilmiyesini bit-takdir, sekiz dokuz ay evvel talebesi bulunan Said Efendiyi şimdi kendisine üstad olarak kabul eyledi. Bir iki ay kardeşi ile beraber şirvan'da ikamet, ba'dehu Siirt'e gitti. Orada dört defa, teberrüken Molla Fethullah'ın dersini dinledi. Arasıra Molla Fethullah ile mübahesede bulunarak, müşarünileyhi hayretlere müstağrak eyledi. Molla Fethullah bu genç talebesinin ilim ve fazlına dair pekçok defa medih ve sitayişte bulundu. Siirt uleması bir yerde içtima ederek Molla Said'i imtihan ve verdiği cevaplardan pek ziyade ibraz-ı sitayiş ve takdirat ettiler. İkinci derecede bulunan bazı hocalar, saika-i rekabetle hazmedemiyerek beynlerinde bir münazaa zuhur etti. Ahali nazarında Bediüzzaman bir veli derecesinde mevki ve hürmet sahibi bulunduğu cihetle, ahalinin bir kısmı yardım ederek muhalişni mağ-lub ettiyse de canı sıkılarak Siirt'i terk ile tekrar Bitlis'e gitti. Bu esnada on dört on beş yaşında bulunuyordu. İlim ve fazıl ve cesaret ile ol havalide şöhreti yayıldı. Hatta "Meşhur Molla Said" lakabıyla telkib olundu.

Bitlis'te şeyh Emin Efendi vesair ulema ile muaraza ve mücadele-i ilmiyede bulunup cümlesini teslimiyete icbar eyledi. Ulema arasında mevkiini muhafaza için her fenne dair bir iki metin hıfzetmek mecburiyetinde kaldı. Bilhassa din-i İslâm'a varid şükûk ve şübehatı red etmek için el-Metalive'l-Mevakıfı ulûm-u aliye ( ^Jl ) ve âliyeye ( ^j^ ) 'ye dair kırka kadar metini iki sene zarfında hıfz eyledi.

Bitlis'te birçok ulema bulunup Van'da öyle maruf bir alim bulunmadığından, Van'a gitti. Orada ikamet ve on beş sene tedris ve aşair içinde irşad-ı seyahatla imrar-ı hayat eyledi. Van'da bulunduğu esnada valive memurîn-i saire ile ihtilât ederek, ilm-i kelamın eski tarzı bu asrın şü-kuk ve şübehatının reddine kâş olmadığından ve fünun-u cedidenin tahsilini elzem gördüğünden tarih, coğrafya, riyaziyat, tabiiyat, mevalid, felsefe fenlerini az bir zaman zarfında elde etti. şu fünunu, bir hocadan tahsil ettiği zannolunmasın. Kendi mütalâası sayesinde hakkıyla anlamıştır.

Hatta bir gün coğrafya muallimiyle, fen-i mezkure oldukça bir vukufu müstelzim olan bir mübahesede bulunur. Mübaheseyi diğer bir geceye talik ile, yirmi dört saat zarfında pek mufassal olmayan bir coğrafya kitabını hıfzeder, ferdası gün Tahir Paşa*nın konağında muallim efendiyi coğrafyada ilzam eder. Demek ki, yirmi dört saat zarfında bir "Sultanî muallimi" derecesinde coğrafyayı elde etmiştir. Aynı böyle bir muaraza neticesinde beş gün zarfında kimya-i gayr-ı uzviyi anlayıp kimya muallimiyle muarazaya girmiştir. Bunca garabet gösterdiğinden dolayı "Bediüzzaman" lakabıyla telkib olundu.

Bediüzzaman Said-i Kürdî kendine has bir usûl-ü tedrisi icad ederek o usûl dairesinde tedriste bulunurdu. şöyle ki: Ulûm-u diniye ile fünun-u as-riyeyi mezc, hakaik-ı diniyeyi fünun-u müsbete ile teyid ve teşyid etmek suretiyle talebenin tenvir-i ezhanına sarf-ı himmet eyledi.

Bütün himmetini ilim ve irfan, bilhassa Kürdistan'da neşr-i maarif hakkında sarf ediyordu. Hatta Van, Bitlis ve Diyarbekir vilayetlerinde darülfünun şeklinde üç dört medresenin küşadı için İstanbul'a geldi. Her ne kadar çalıştı ise de, maatteessüf tevkifhane ile tımarhaneden başka bir neticeye destres olamadı.

Tekrar Van'a avdet ederek, milli bir medrese küşad ve tedrise devamla eski şkrine dair sa'y ederdi. Bu defa bidayeten tali' rû-yi muvafakat gösterir gibi oldu. Camiü'l-Ezher*e şebih el-Medresetü'z-Zehra namında Van'da bir medresenin küşadına irade-i seniyye zuhur ettiyse de temelinden başka bir şey yapılmayarak harb-i umumi zuhur etti. Eskiden beri nezdinde bulunan talebeleri kesesinden iaşe eylemekle beraber sırf hasbeten-lillah tedris ederdi. Talebeleri de hakiki bir fedakâr olarak yetiştirir idi.

Bunca muarazat ve mücadelat-ı ilmiyede hiçbir zaman sâil vaziyetini ihtiyar etmemiş, daima mucip mevkiini ihraz eylemiştir. Bu vaziyet, ne derecede iktidara vabeste olduğu izahattan varestedir. Fakat bir nokta arz etmek isterim ki, o da Bediüzzaman'ın ulüvv-ü menzilet ve fazilet-i ahlâkiyesini mübeyyendir. şöyle ki: Muarız bulunan zatı mahcub etmemek için sual sormaktan ictinab etmiştir. Kendi mahcubiyetini nazar-ı itibara alıp muarızını mahcubiyetten vikayeye çalışan bir zata tarih sayfalarında da nadiren tesadüf olunur derecededir. Hatta İstanbul'da bile herkesin sualine cevap vermeye hazır bulunduğuna dair ilan etti. Onunla muaraza eden zevata hiçbir sual irad etmediğini, müddeama bir bürhan-ı kat'î teşkil eder zannındayım.

Bitlis'te şeyh Emin Efendi ile vuku bulan mücadeleden ahali yanında bir tefrika ve münazaa hasıl oldu. Hükümet işe müdahale ederek Bediüz-zaman'ı oradan nefyetti. Bir müddetten sonra menfasından şrar ederek Si-irt'e tabi Tillo kasabasında "Hasya Künbedi" denilen bir türbeye kapandı. Orada Kamus-u Okyanus*u babü's-sin'e kadar hıfz eyledi.

Bir gün, ne şkre mebni kamusu hıfzeylediğini sordum. "Kamus her bir kelime kaç manaya geldiğini yazıyor, ben de kamusun aksine olarak her bir manaya kaç kelime müstamel olduğuna dair bir kamusu yazmak merakına düştüm, bu heves üzerine hıfz eyledim. Fakat sonra Mısır'da bir cemiyet tarafından böyle bir eser vücuda geldiğini haber aldım. Sa'yim heba oldu" cevabında bulundu.

Kendi kendime düşündüm, teessüşe dedim ki: Rehbersizlikten neler zayi olup gidiyor. Öyle bir zekâ, böyle bir heves uğrunda sarf edilir mi?!

Oradan çıkıp Cezire'ye1 gitti. Cezire hocaları bidayet-i emirde muaraza-ya kalkıştılarsa da, bilahare kendilerine hoca kabul ederek nezdinde ders okumaya başladılar.

Her iki ay bir yerde vakit geçirmeye alışan Bediüzzaman Cezire'den Mardin'e şedd-i rıhal eyledi. Mardin'de siyasetle uğraştığından istibdadın müsaadesizliğinden eli ve ayağı bağlı bir surette Bitlis'e nefyedildi. O seferde garib bir vakıa vardır, inşaallah mufassalan yazılacaktır. O zamana kadar Bediüzzaman'ın malumatı hep sünuhat kabilinde olduğu cihetle uzun uzadıya sa'y ve mütalâaya lüzum görmezdi. Fakat o zamanda sinn-i buluğa vasıl olduğundan mı, yahut siyasete karışmasından mı, her ne sebepten ise eski sünuhat yavaş yavaş gaib olmaya başladı.

Son zamanda Bitlis'te vaki olan harb esnasında bir gün garaibten olarak üç kurşuna hedef olur. Birisi kalbinin hizasına isabet eder, tütün tabakasıyla ağızlığı parçalar durur. Diğeri sol tarafında hançerin sapını delerek durur. Üçüncüsü omuzunda haşf bir yara açar.

Nihayet Bitlis'in hîn-i sukutunda, ayağı kırılmış ve omuzu mecruh bir halde, iki gün mahsuriyetten sonra Ruslara esir düştü. tki sene üç ay esaretten sonra tahlis-i giribane muvafık olarak bu gün elhamdulillah Dârü'l-Hikmeti'l-tslâmiye azalığında vazife-i ilmiye ve diniye ile meşgul bulunur.

Hocamın tercüme-i haline ait o havalide gerek ahali-i ulemadan telakki ve gerek bizzat müşahede ettiğim ahval ve vukuatı muhtasaran enzar-ı ka-riîne arz eyliyorum.

Her hususta mübalağadan son derece tevakki ve hatta tarafgirlik töhmetine maruz olmaktan ihtirazen birçok malumatı ihmal ettiğime kariîn emin olabilirler. Pekçok garaibi mutazammın tercüme-i hâlinin tafsilini ayrı bir risale şeklinde neşretmek niyetindeyim.

Âsârı(Eserleri)

Türkçe:

1- Muhakemat-t Bediüzzaman namında tefsiremukaddime olarak ya
zılmış bir eser-i giran-bahadır.

Arapça:

2- Reçetetü'l-Ulema

3- Reçetetü'l-Avam

(Hakkıyla sitayişe şayan iki eserdir.)

4- Talikat (Mantıkta bînazir bir eserdir, nazariyat-ı mantıkıyeyi tatbikata
takrib eder.)

5- Rumuzat (Mantıkta i'mal-i zihin için güzel bir eserdir.)

6- İşaratü'l-l'cazşMezanni'l-lcaz namında bir tefsir-i şerif. şimdiye kadar o menhecde telif olunmuş bir tefsir mevcud değil ve hatta diyebilirim ki, mahsül-ü karihasından başka evkaf malını dercetmemiştir. Kelam-ı Kadim nazımca mu'ciz, mefhumca hak ve hakikat olarak fünun-u müsbeteye tamamen muvafık ve rehnüma olduğunu ispat eder. Hazret-i Üstad bu tefsiri telif etmeden evvel halka-i tedriste bulunuyordum. Kelam-ı Kadim'i eline alıp Kürdçe takrir ederdi, hiç kitaba veya tefsire bakmazdı. Arkadaşlarımızdan Molla Habib* namında bir efendi Kürdçe not tutardı. Çok devam etmeden harb-i umumi başladı. Bediüzzaman Said Efendi muharebe esnasında cephe-i harbte mehaz olarak yalnız o notlara malik olduğu halde elyevm Evkaf Matbaasında tabıyle iştigal ettiğimiz o kitabı telif etmiştir.

Müşarünileyhin talebesinden ve Medresetü'l-Vaizîn* mezunlarından

Hamza*(Hemze ê Muksê)

Avdet etme: Geri dönme. Bidayeten: Başlangıçta. Darülfünun: Üniversite. Destres: Ulaşma. Elzem: Lüzumlu. Fenn-i mezkûr: Adı geçen bilim. Ferdası gün: Ertesi gün. Fünun-u asriye: Çağdaş bilimler. Fünun-u cedide: Modern bilimler. Fünun-u müsbete: Pozitif bilimler. Hakaik-i diniye: Dinî hakikatler. Has: Özgü. Hıfzetme: Ezberleme. İhtİlât etme: Temas etme, aralanna girme. İlm-İ kelâm: Akaid ilmi. İlzam etme: Mağlup etme, susturma, yenme. İrşad-ı seyahat: İnsanları nasihat edip uyarmak için seyahat etme. Kifayet-i ilmiye: İlmî yeterlilik. Maruf: Bilinen, herkesçe tanınan. Medih ve sitayiş: Övme. Muaraza: İlmî münakaşa. Muhalif: Rakip. Mübahese: Bahse girme, ilmî tartışma. Mücadele-i ilmiye: İlmî konularda tartışmaya girme. Münazaa: Tartışma, çekişme. Müstağrak eyleme: İçine daldırma, içinırakma. Kimya-i gayr-ı uzvî: İnorganik kimya. Küşad: Açma. Maatteessüf: Ne yazık ki. Memurîn-i saire: Diğer memurlar. Mevalid: Biyoloji. Mezcetme: Kaynaştırma. Muaraza: İlmî tartışma. Mufassal: Detaylı, geniş. Mübahese: İlmî konularda bahse girme, tartışma. Mütalâa: Okuyup inceleme. Neşr-i maarif: Eğitim ve öğretimi yagınlaştırma. Riyaziyat: Matematik. Rû-yi muvafakat: Olur verme, münasip görme. Sarf-ı himmet: Çaba harcama. Sa'y etme: Çalışma. Sultanî muallimi: Lise öğretmeni. şükûk ve şübehat: şekler ve şüpheler, tereddütler. Tabiiyat: Tabiat bilimleri. Tali': Talih, baht. Talik etme: Erteleme. Tedris: Ders okutma. Telkib: İsimlendirilme, lakab verilme. Tenvir-i ezhan: Zihinleri aydınlatma. Tevkif evi: Tutuk evi. Teyid ve teşyid etme: Kuvvetlendirip destekleme. Ulûm-u diniye: Dinî ilimler. Usûl-u tedris: Öğretim metodu. Vukufu müstelzim: Geniş bilgi sahibi olmayı gerektiren. İzaa-İvakt: Vakit kaybetme. İzale: Giderme. Kisve-i ilmiye: Âlimleringiydiği elbise. Maksad-ı aslî: Asıl gaye. Mezuniyet: İzin. Muvafık: Uygun. Müderris: Ders veren âlim. Mülâkat: Görüşme. Mümtaz: Seçkin. Mütalâa: Okuyup incelemeMüşarünileyh: Adı geçen. Saika-i rekabet: Rekabet sebebi, dürtüsü. şükuk ve şübehat: şekler ve şüpheler. Müşarünileyh: Adı geçen. Saika-i rekabet: Rekabet sebebi, dürtüsü. şükuk ve şübehat: şekler ve şüpheler. Tedris: Ders okutma. Telkib olunma: İsimlendirilme, lakab verilme. Ulema: Âlimler. Ulûm-u âliye: Kelam, fıkıh, hadis, tefsir gibi İslâmî ilimler. Ulûm-u aliye: Sarf, nahv, belâgat gibi alet ilimleri. Varid: Yöneltilme. Zuhur etme: Ortaya çıkmaMüteveccihen: Bir yere doğru, yönelik. Nezdine gitme: Yanma gitme. Sair ulema: Diğer âlimler. Sinn-i buluğ: Ergenlik yaşı. Tab': Yaratılış, karakter. Teceddüd: Yenilik, yenilenme. Tederrüs: Ders alma. Tefrik etme: Ayırd etme. Usûl: Metod, yöntem. Vasıl olma: Ulaşma. Bilâ-tereddüt: Çekinmeden, tereddüt göstermeden. Derviş-i seyyah: Gezip dolaşan derviş. Garabet: Yenilik. Havaşi ve şuruh: Açıklamalar. Hayat-ı zahiriye: Dış dünya, günlük hayat. ikmal etme: Tamamlama, bitirme. İkmal-İ nusah: Okunması gereken kitaplan okuyup bitirme Ahz-l feyz: Feyz alma İmrar etme: Geçirme, yaşama. Tabi: Bağlı. Aşiyane-i peder: Baba evi. Karye: Köy. Talebe-i ulûm: İlim tahsil eden Azimet eyleme:Yola koyulma Mebadi: Başlangıç ilkeleri. öğrenci. Cari: Geçerli. Mutavassıt: Orta. Tebdil-i hava: Hava değişimi. Emsal: Benzerler. Mütebaki: Geri kalan. Tederrüs etme: Ders alma. Hayat-ı tufuliyet: Çocukluk Nahiv ve sarf: Arapça bilgisi. Tevcih-i hareket: Bir yere hayatı.Nam: İsim. doğru gitme. İkmal-i nusah: Okunması gere Nezdinde:Yanında.Tevellüd: Doğma. ken kitapları okuyup bitirme. Rey: Oy, görüş. Ulûm: İlimler. Babü's-sin: Sin maddesi. Bürhan-ı kat'î: Kesin delil. Fazilet-i ahlâkiye: Ahlâkî fazilet, erdemlik. Harb-i umumî: Dünya savaşı. Hasbeten-lillah: Allah rızası için olma. Heves: Arzu. Hıfzetme: Ezberleme. İaşe etme: Geçimi sağlama. İctinab etme: Sakınma, çekinme. İhraz etme: Kazanma, erişme. İhtiyar etme: Seçme, tercih etme. İrade-İ seniyye: Padişah iradesi, padişah emri. İzahtan vareste olma: İzaha ihtiyaç duymama. Kamus: Sözlük. Küşad: Açma. Mebni: Dayalı, binaen. Menfa: Sürgün yeri. Muarazat: Çatışmalar, tartışmalar. Muarız: Muhalif, karşıt. Mucip: Cevap veren. Mübeyyen: Açıklayıcı. Mücadelât-ı ilmiye: İlmî mücadeleler. Müddea: İddia edilen şey, tez. Münazaa: Çekişme. Müstamel: Kullanılmış. Nadiren: Az, seyrek. Nazar-ı itibara alma: Gözönün-de bulundurma. Nefyetme: Sürgün etme. Nezdinde: Yanında. Sâil: Soru soran. Sa'y: Çalışma, emek. Sual irad etme: Soru sorma. şebih: Benzer, eş. Tabi: Bağlı. Tedris: Ders verme, okutma. Tefrika: Uyuşmazlık. Ulüvv-ü menzilet: Yüksekmakam. Vabeste: Bağlı. Vikaye: Koruma. Vuku bulma: Meydana gelme. Zevat: Zatlar, kişiler. Zuhur etme: Ortaya çıkma

1- Van'ın Bahçesaray ilçesi.

2- Van'ın Gevaş ilçesi.

3- Ağrı'nın Doğubeyazıt ilçesi.